2022-03-29

Arnhem Presikhaaf

Ecologische herstructurering van een Vogelaarwijk in opdracht van de gemeente Arnhem. De vraag die gesteld werd luidde: hoe kan ecologie meekoppelen met stedelijke, toekomstgerichte opgaven? Het denken vanuit een ‘niet-traditionele’ hoek kan leiden tot verrassende visies en (deel)oplossingen.

Studio Onderzoek

Gedurende de afgelopen jaren is in Arnhem voor de derdejaars studenten een combinatie studio ontwikkeld waarin het verrichten van onderzoek en het vervaardigen van een ontwerp tot een vorm van ontwerpend onderzoek gecombineerd zijn. Doel is om de aankomende afstudeerders ervaring te bieden om in het afstuderen beslagen ten ijs te komen . Deze studio’s zijn in de loop der jaren ontwikkeld tot multidisciplinaire ‘events’ waar ’en passant’ gerichte instructies gegeven worden in een aantal flankerende disciplines. Binnen ArtEZ is veel talent en kennis aanwezig die ingezet wordt om de Master Architetuur studenten te instrueren in analytisch tekenen, ‘mapping’, gebruik specifieke tekensoftware, specifieke video editing software, interviewtechnieken, filmmontage, scenario schrijven en presentatietechnieken. Globaal bestaat elke studio uit een onderzoeksdeel (sep – dec, 4 uur per week) en een ontwerp- en presentatiedeel (jan – apr, 12 uur per week). Onderwerp is elk jaar verschillend, maar altijd gericht op de stad / regio Arnhem. Regelmatig contact met de overheid en andere ‘stake-holders’ is de basis van deze studio’s.

Urban by Nature

De hier gepresenteerde studio (2013-14) is de eerste die in het kader van het lectoraat uitgevoerd is en waarin de onderwerpen als gezonde verstedelijking, ontwerpend onderzoek en Urban Metabolism specifieke aandacht kregen.

Eén van de tien punten die de World Health Organisation benoemt als factor voor ‘Healthy Cities’ is biodiversiteit in de stad. Ecosystem services en de stad profiteert van natuur. Voortbouwend op kennis uit de voorbereidingen van het IABR 2014 (‘Urban by Nature’: geen tegenstelling stad-natuur, maar symbiose) waarin ‘urban metabolisms’ een hoofdrol hadden, hebben we voor Arnhem een opgave ontwikkeld waarin de formatieve krachten van ecologische stofstromen leidend zouden zijn. De initiële vraag was hoe de biodiversiteit te versterken vanuit andere thema’s?

  • Doel- en kernsoorten?
  • Stedelijke biotopen?
  • Ecologische zones en corridors?

Opgave en thema's

Begin oktober 2013 heeft de stadsecologe Christine Paris formeel de vraag aan het lectoraat gesteld: Hoe kan ecologie meekoppelen met stedelijke, toekomstgerichte opgaven? In samenspraak met een keur aan gemeentelijke medewerkers, zoals stadsontwerper, Luuk Tepe, stedenbouwkundigen Thor Smits en Gijs Frencken en de stadsecologe Christine Paris is de wijk Presikhaaf tot onderwerp benoemd. Deze Vogelaar-wijk kent verschillende actuele thema’s die via een leidend stellen van ecologische factoren aangepakt zouden kunnen worden. Voor de wijk Presikhaaf hebben we de vraag vertaald naar de vraag: Kunnen we een aantal ruimtelijke scenario’s ontwikkelen voor de wijk Presikhaaf? Deze scenario’s zullen een duurzame toekomst moeten schetsen voor deze na-oorlogse wijk.

Er spelen hier een aantal thema’s. Presikhaaf is een na-oorlogse wijk met een groot aandeel sociale woningbouw. Wat over het algemeen geldt voor deze wijken en voor Presikhaaf is dat een deel van de woningenvoorraad obsoleet is, dat de wijk mono-functioneel van opzet is en dat er behoefte is aan een kwaliteitsimpuls van de openbare ruimte en de woningen. Aangrenzend aan Presikhaaf bevindt zich een kantoorlocatie (IJseloord) die vanwege de stagnerende marktvraag slechts deels gevuld is. Dit gebied ligt echter wel prominent in de bocht die de Rijn hier maakt.

De oude mechanismes van sloopnieuwbouw en monofunctionele (kantoor) ontwikkeling tonen hier hun gebreken. Nu de bodem van de gemeentelijke schatkist bereikt is zijn er dus geen middelen meer om de ruimtelijke verbetering van Presikhaaf door te zetten. Door de crisis is het denken op de lange termijn achterwege gebleven en durft geen bestuurder te denken over en te investeren in een duurzame toekomst voor de stad, terwijl juist op de lange termijn de kansen liggen.

Ook de ligging aan de Rijn kan de komende jaren voor problemen gaan zorgen. De hogere piekbelasting door zowel de rivier als regenval zal Presikhaaf niet ongemoeid laten; de wijk ligt op de overgang van Veluwe naar stroomgebied en zal het water van boven én beneden op zich af zien komen.

Voor de analyse van de veranderende context van Presikhaaf hebben, aan de hand van de lagenbenadering (ondergrond, netwerken en occupatie) de studenten Presikhaaf in kaart gebracht. Wat is de huidige conditie en welke ontwikkelingen zijn belangrijk voor een mogelijke toekomst. De ligging van Arnhem aan het begin van de Nederlandse Delta, de completering van de A15, mogelijk extra spoor en de ontwikkeling van het Programma Hoogfrequent Spoor waren tevens factoren die invloed hadden.

Ecologie: - Ruimte voor de Rivier: toekomst Ijssel (Deltacommissie?), Natuurmonumenten: natuurklimaatpark - Waterberging: voet van de Veluwe - overgang Veluwe naar rivierengebied, zand-klei Sociaal-cultureel: - aandachtswijk/krachtwijk/Vogelaarwijk: status quo? - Buurtpark met kerk - Recreatieve verbindingen? Economisch: - A15-A48, toekomstig treinstation, HoogFrequent Spoor naar Randstad - Ijseloord I: herontwikkeling? (veehouderij?) - Ijsseloord II: nieuwbouw/leegstand/stilstand? (Kuiper bouwgroep?)

Resultaat

Resultaat van de studio is uiteindelijk geworden een full length presentatiefilm van 19 minuten en een ingekorte ‘teaser’ van ca. 4 minuten. Kern van de film is een probleemschets aan de hand van ‘live’ en geciteerde interviews met verschillende deskundigen (o.a. Sanda Kienholzer en Dirk Sijmons) en wijkbewoners in beeld gebracht. Zaken als biodiversiteit en wateroverlast en kansen in de wijk worden hier uitgelicht. De studenten hebben vervolgens een viertal ruimtelijke hoofdschema’s ontwikkeld waarmee zowel water- als biodiversiteit van een betere ordening werden voorzien (beter is hier ruimte voor de rivier, aanleg oppervlaktewater, doortrekken en uitbreiden groenstructuren, terugdringen verharde oppervlakken). Deze vier ‘what-if’ scenario’s zijn benoemd als: Eilanden, Knooppunten, Randen en Passage .

Als variabelen werden daarnaast ontwerpvoorstellen ontwikkeld die leidden tot een herschikken van bepaalde ruimtevretende en/of te geïsoleerde maatschappelijk bindende functies (de sportvelden, scholen en andere verenigingen en stichtingen!), studies naar het verdunnen of verhogen van woningdichtheden, aanpassing aan gebouwenstructuren om andere doelgroepen aan te spreken, ecoduct verkeersdrempels etc. Om de diversiteit aan deeloplossingen en studies te verbinden is per hoofdschema een beeldende profiel vervaardigd waarin de onderlinge samenhang en de verbinding met het hoofdschema inzichtelijk wordt gemaakt. Deze profielen worden in de video (al dan niet geheel succesvol, overigens) ook aangewend om de schema’s toe te lichten.

Bevindingen

•Voor zowel de studenten als de opdrachtgevers was dit een spannend ontwikkelingstraject. Toont aan dat denken vanuit ‘niet-traditionele’ hoek kan leiden tot verrassende visies en (deel)oplossingen. •Onderzoek leerde dat er op sociaal maatschappelijk en economische gebied grote kansen lonken om te sturen en te faciliteren (verenigingsleven, WOZ-waarde ontwikkeling etc.). In toekomstige studies zou het onderzoeken, karteren en inzetten van deze aspecten grotere nadruk kunnen krijgen. •Onderzoek is voornamelijk in traditionle zin toegepast voor het verzamelen en toegankelijk maken van gegevens terwijl de stap naar Ontwerpend Onderzoek te weinig gestructureerd en methodisch lijkt te zijn gebeurd. Verdient gerichte aandacht in proces en resultaat.

beeld

4 scenario's

beeld

Een van de vier verder uitgewerkte herstructureringsvarianten: de Passage

beeld

Een andere herstructureringsvariant: de Eilanden

beeld

Inventarisatie van sociale organisatie

beeld